Hướng dẫn sơ cứu đột quỵ tại nhà đúng cách trong 'giờ vàng'

Đột quỵ (tai biến mạch máu não) là một tình trạng cấp cứu y tế khẩn cấp, nơi mỗi giây trôi qua đều có ý nghĩa sống còn đối với não bộ. Khi cơn đột quỵ xảy ra, sự bình tĩnh và hiểu biết về cách sơ cứu đột quỵ đúng đắn của người thân bên cạnh chính là yếu tố quyết định khả năng sống sót và mức độ phục hồi của bệnh nhân. Bài viết này sẽ hướng dẫn bạn quy trình xử lý chuẩn y khoa để bảo vệ người thân trong khi chờ đội ngũ y tế chuyên nghiệp.

Điểm chính cần ghi nhớ

• Thời gian là não: Mỗi phút chậm trễ có thể làm chết hàng triệu tế bào não. Hãy hành động ngay lập tức.
• Gọi 115 ngay: Việc đầu tiên và quan trọng nhất là gọi cấp cứu, không tự ý điều trị.
• Không cạo gió, chích máu: Những phương pháp dân gian này không có cơ sở khoa học và có thể làm tình trạng tồi tệ hơn.
• Không cho ăn uống: Tuyệt đối không đưa bất cứ thứ gì vào miệng bệnh nhân để tránh sặc vào đường thở.
• Ghi nhớ thời điểm: Xác định chính xác thời gian khởi phát triệu chứng để bác sĩ dùng thuốc tiêu sợi huyết hiệu quả.

Dấu hiệu nhận biết đột quỵ nhanh (Quy tắc BEFAST)

Trước khi tiến hành sơ cứu, bạn cần nhận diện nhanh chóng xem người thân có đang bị đột quỵ hay không. Quy tắc BEFAST là công cụ vàng để phát hiện sớm:

• B (Balance) - Thăng bằng: Người bệnh đột ngột mất thăng bằng, chóng mặt, đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân.
• E (Eyes) - Mắt: Mờ mắt đột ngột ở một hoặc cả hai bên, tầm nhìn bị che khuất.
• F (Face) - Khuôn mặt: Mặt có biểu hiện méo, nhân trung lệch sang một bên, nếp nhăn mũi má mờ đi. Hãy yêu cầu họ cười để kiểm tra.
• A (Arm) - Cánh tay: Yếu hoặc liệt tay chân một bên cơ thể. Yêu cầu bệnh nhân giơ hai tay lên, một bên tay sẽ không giơ được hoặc rớt xuống nhanh chóng.
• S (Speech) - Lời nói: Giọng nói bị đớ, ngọng, nói không rõ lời hoặc không hiểu lời người khác nói.
• T (Time) - Thời gian: Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào trên, hãy gọi cấp cứu ngay lập tức.

Người cao tuổi thường có nguy cơ cao, bạn có thể tìm hiểu thêm về đột quỵ ở người cao tuổi để có sự chuẩn bị tốt nhất.

Quy trình sơ cứu đột quỵ tại nhà từng bước

Khi xác định người thân có dấu hiệu đột quỵ, hãy thực hiện cách sơ cứu đột quỵ theo trình tự sau đây để đảm bảo an toàn tính mạng:

Bước 1: Gọi cấp cứu 115 ngay lập tức

Đừng chần chừ hay chờ xem người bệnh có "tỉnh lại" không. Hãy gọi ngay 115 hoặc đường dây nóng của bệnh viện gần nhất có khả năng cấp cứu đột quỵ (đơn vị Stroke Unit).

Thông tin cần cung cấp:

• Địa chỉ chính xác của bạn.
• Tình trạng hiện tại của bệnh nhân (tỉnh hay mê, có nôn ói không).
• Thời gian khởi phát triệu chứng đầu tiên.

Bước 2: Đặt người bệnh ở tư thế an toàn

Trong khi chờ xe cấp cứu, hãy giúp người bệnh nằm ở tư thế an toàn nhất:

• Nếu bệnh nhân còn tỉnh: Đặt người bệnh nằm ngửa trên mặt phẳng (giường, sàn nhà), kê đầu và vai hơi cao khoảng 30 độ bằng gối mềm. Nới lỏng quần áo, thắt lưng, cà vạt để giúp máu lưu thông và dễ thở hơn.
• Nếu bệnh nhân hôn mê, thở khò khè hoặc nôn ói: Hãy chuyển người bệnh sang tư thế nằm nghiêng an toàn (nghiêng sang một bên). Tư thế này giúp chất nôn hoặc đờm dãi chảy ra ngoài, tránh bị hít ngược vào phổi gây tắc đường thở hoặc viêm phổi hít.

Bước 3: Kiểm soát đường thở

• Kiểm tra miệng xem có dị vật, đờm dãi hay răng giả không. Nếu có, hãy dùng tay quấn gạc hoặc vải sạch để móc dị vật ra (nếu dễ lấy).
• Nếu người bệnh co giật, không được nhét bất cứ vật gì vào miệng. Hãy để cơn co giật qua đi và bảo vệ đầu người bệnh khỏi va đập.

Bước 4: Theo dõi tình trạng ý thức

Liên tục quan sát và trấn an người bệnh nếu họ còn tỉnh. Nếu bệnh nhân ngưng tim, ngưng thở, cần tiến hành ép tim ngoài lồng ngực (CPR) ngay lập tức theo hướng dẫn của nhân viên y tế qua điện thoại.

Bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch cần được theo dõi sát sao hơn, xem thêm thông tin tại bài viết về bệnh tim mạch người cao tuổi.

Những điều TUYỆT ĐỐI KHÔNG làm khi sơ cứu đột quỵ

Rất nhiều trường hợp đáng tiếc xảy ra do áp dụng sai các phương pháp dân gian. Dưới đây là bảng so sánh những việc nên làm và không nên làm:

NÊN LÀM	TUYỆT ĐỐI KHÔNG LÀM
Đặt bệnh nhân nằm yên, thoáng mát.	Không xoa dầu nóng, cạo gió, cắt lể (có thể làm vỡ mạch máu não thêm do tăng huyết áp).
Giữ thông thoáng đường thở.	Không cho ăn, uống nước, uống sữa hay uống thuốc (kể cả thuốc hạ huyết áp hay An Cung Ngưu Hoàng Hoàn) vì nguy cơ sặc rất cao.
Gọi xe cấp cứu chuyên dụng.	Không chích nặn máu đầu ngón tay (gây đau, tăng huyết áp và nhiễm trùng).
Theo dõi sát sao.	Không tự ý chở bệnh nhân bằng xe máy (nguy cơ té ngã và xóc nảy làm tổn thương não nặng hơn).

Tại sao "Thời gian vàng" lại quan trọng?

Trong cấp cứu đột quỵ, khái niệm "thời gian vàng" thường được hiểu là khoảng thời gian từ 3 đến 4.5 giờ (đối với thuốc tiêu sợi huyết) và lên đến 6 giờ (đối với can thiệp lấy huyết khối) kể từ khi khởi phát triệu chứng.

• Cứ mỗi phút trôi qua, não không được cung cấp máu sẽ mất đi khoảng 1.9 triệu tế bào thần kinh.
• Đến bệnh viện trong thời gian vàng giúp bác sĩ có thể sử dụng các biện pháp tái thông mạch máu não hiệu quả nhất, giảm thiểu tối đa di chứng liệt vận động hay ngôn ngữ.

Đối với những gia đình có người cao tuổi mắc các bệnh nền như huyết áp cao, việc kiểm soát chế độ ăn uống là rất quan trọng để phòng ngừa. Bạn có thể tham khảo thực đơn cho người tiểu đường cao huyết áp để xây dựng lối sống lành mạnh.

Câu hỏi thường gặp

1. Có nên cho người bị đột quỵ uống thuốc hạ huyết áp ngay lập tức không?

Không. Trong giai đoạn cấp của đột quỵ, cơ thể thường có phản ứng tăng huyết áp để bơm máu lên não bù trừ. Việc hạ huyết áp đột ngột hoặc không đúng cách có thể làm giảm dòng máu nuôi não, khiến vùng tổn thương lan rộng hơn. Chỉ dùng thuốc khi có chỉ định của bác sĩ.

2. Tôi có nên dùng kim châm đầu ngón tay để "xả máu" cứu người bệnh?

Tuyệt đối không. Đây là quan niệm sai lầm. Hành động này gây đau đớn, làm huyết áp tăng vọt và làm mất thời gian vàng quý giá để đưa bệnh nhân đến bệnh viện.

3. Nếu người bệnh tỉnh lại sau vài phút, có cần đi bệnh viện không?

Có. Đó có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) - dấu hiệu cảnh báo một cơn đột quỵ thật sự sắp xảy ra. Cần đưa người bệnh đi khám ngay để tầm soát và phòng ngừa.

Nguồn tham khảo

1. Bộ Y tế Việt Nam - Cổng thông tin điện tử.

2. Hệ thống Y tế Vinmec - Hướng dẫn sơ cứu đột quỵ.

3. Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh - Các dấu hiệu nhận biết và xử trí đột quỵ.

4. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) - Thông tin về bệnh lý tim mạch và đột quỵ.

Kết luận

Nắm vững cách sơ cứu đột quỵ tại nhà là kỹ năng sinh tồn cần thiết cho mọi gia đình, đặc biệt là những gia đình có người cao tuổi. Hãy nhớ rằng: Bình tĩnh - Không tự ý dùng thuốc - Gọi ngay 115. Sự hiểu biết và hành động dứt khoát của bạn chính là chìa khóa để giữ lại sự sống và chất lượng cuộc sống cho người thân yêu.

***

*Lưu ý: Nội dung chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Hãy liên hệ bác sĩ/chuyên gia y tế để được hướng dẫn phù hợp.*